«Ο Θεός δεν έχει ανάγκη από χρυσά σκεύη, αλλά από χρυσές ψυχές.»
«Η Εκκλησία δεν είναι χρυσοχοείο ούτε εργαστήριο αργύρου, αλλά σύναξη αγγέλων· γι' αυτό έχουμε ανάγκη από ψυχές.»
Αγ. Ιωάννης ο Χρυσόστομος
Υπάρχει μια ιστορία για τη συνάντηση του Αγίου Εφραίμ του Σύρου με τον Άγιο Βασίλειο τον Μέγα. Ο Εφραίμ ο Σύρος ακούγοντας πολλά για τον Μέγα Βασίλειο πηγαίνει στην Καππαδοκία. Εκεί βρίσκει τον Μέγα Βασίλειο να λειτουργεί με πολύτιμα άμφια και απογοητεύεται. Ο Μέγας Βασίλειος όμως αντιλαμβάνεται με τη φώτιση του Αγίου Πνεύματος τη παρουσία του Εφραίμ του Σύρου και τον καλεί να μιλήσουν. Εκεί ο όσιος Εφραίμ καταλαβαίνει τη λάθος εκτίμησή του και έπειτα συζητά πνευματικά θέματα με τον Μέγα Βασίλειο.
Η ιστορία αυτή χρησιμοποιείται κάποιες φορές για να δικαιολογήσουν κληρικοί τα πολυτελή τους άμφια ή μάλλον λέγεται ώστε να μη σκανδαλίζεται ο κόσμος για τα άμφια αυτά.
Υπάρχουν κάποια προβλήματα σε αυτή την υπόθεση. Πρώτον ότι η συνάντηση είναι αμφίβολή και πιθανά πρόκειται για θρύλο ή αγιογραφικό ανέκδοτο που είχε σκοπό τη διδαχή και μάλλον γράφτηκε τέσσερεις αιώνες μετά την εποχή των δύο αγίων.
Δεύτερον, η χρήση του παραδείγματος του Βασιλείου του Μεγάλου ως "δικαιολογία" για τα ακριβά μας άμφια(αλλά και τα ακριβά σκεύη), φτάνει στα όρια της προσβολής. Ο Μέγας Βασίλειος είχε ήδη φτιάξει τη Βασιλειάδα, εκείνο το πρότυπο και μοναδικό συγκρότημα που περιλάμβανε νοσοκομείο, πτωχοκομείο, γηροκομείο, ορφανοτροφείο και άλλα ιδρύματα χρησιμοποιώντας την προσωπική του περιουσία που είχε κληρονομήσει και άλλες δωρεές. Όταν λοιπόν μιμούμαστε τον Άγιο στα λειτουργικά άμφια καλό θα είναι να τον έχουμε μιμηθεί πρώτα στη θυσία του και τη προσφορά του.
Από την άλλη, όταν ο επίτροπος του αυτοκράτορα πήγε να εισπράξει φόρο από τους ανθρώπους της επαρχίας του Μεγάλου Βασιλείου αυτός στάθηκε εμπόδιο. Όταν ο επίτροπος τον απείλησε με κατάσχεση των υπαρχόντων του, ο Μέγας Βασίλειος του είπε ότι έχει μόνο το τριμμένο χιτώνα του. Άρα είτε ο Άγιος είπε ψέματα είτε δεν είχε πολυτελή άμφια στη κατοχή του είτε αν υπήρχαν πολυτελή άμφια, αυτά ανήκαν στην Εκκλησία και όχι στον κάθε ιερέα ατομικά.
Άξια αναφοράς είναι και η προσπάθεια "θεολογικοποίησης" των ακριβών αμφίων. Πως το χρυσό και τα πετράδια συμβολίζουν το Φως του Χριστού.
Εδώ να κάνω μια παύση. Είναι ευχάριστο το γεγονός ότι κάποιοι προσπαθούν έστω κι έτσι να δικαιολογήσουν την αμφίεσή τους διότι αυτό δείχνει ότι κάπου μέσα τους τους ελέγχει κάτι, υπάρχει μια κάποια συνείδηση. Από την άλλη, θα έπρεπε να υπάρχει και μια συστολή και μια ντροπή όταν ξεστομίζουμε τέτοια πράγματα.
Τα ακριβά άμφια μπήκαν στη ζωή της Εκκλησίας τους κατοπινούς αιώνες και υπάρχουν αρκετά κείμενα Πατέρων και εκκλησιαστικών συγγραφέων που το αποδεικνύουν. Άρα η Εκκλησία δεν πίστευε ότι με γυαλάκια και χρυσές κλωστές διαχέει το φως του Χριστού στη γη. Ακόμα πουθενά, μα πουθενά δεν ταυτίζονται τα χρυσοποίκιλτα άμφια με την Βασιλεία των Ουρανών. Αυτά ήρθαν αργότερα, με την παύση των διωγμών και την σύσφιξη των σχέσεων Αυτοκρατορίας και Εκκλησίας και την εισροή πλούτου στα ταμεία της διοικούσας Εκκλησίας.
Τέλος, προσπαθούν κάποιοι να κάνουν κάτι ακόμα χειρότερο. Να πείσουν πως όλα αυτά είναι δώρα. Ποιος κάνει τέτοια δώρα; Και γιατί δίνονται τέτοια ποσά σε τέτοιου είδους δώρα; Και γιατί οι ιερείς, εμείς που διδάσκουμε εγκράτεια, πτωχεία, ασκητικότητα, δεχόμαστε τέτοια δώρα; Και το πράγμα γίνεται χειρότερο. "Το οικονομεί ο Θεός" λένε, "και έρχονται τέτοια ακριβά πράγματα στη κατοχή μας". Κάνουμε τον Θεό συνένοχο στη ματαιοδοξία μας και στην υπερηφάνεια μας.
Ε, λοιπόν, αυτοί είμαστε. Όχι όλοι ευτυχώς...αλλά γενικά, αυτοί είμαστε. Και δε ντρεπόμαστε καθόλου. Δυστυχώς.
Υγ. Τα άμφια έχουν συμβολισμό, το κάθε τι που φοράμε και οφείλουν αν είναι κατά το δυνατόν προσεγμένα(κάτι που δεν κάνω εγώ ποτέ). Όμως ο συμβολισμός τους δεν βρίσκεται στο είδος του υφάσματος αλλά στο κάθε κομμάτι των αμφίων. Αυτά τα ολίγα και όπου έχω κάνει λάθος ας με διορθώσει κάποιος...
O προβληματισμός σας έχει μεγάλη δόση αλήθειας και χτυπάει μια υπαρκτή πληγή: την αλαζονεία και την επίδειξη που συχνά τρυπώνουν στη λατρεία.
ΑπάντησηΔιαγραφήΌμως, η μεγαλύτερη αδυναμία αυτού του κειμένου είναι ακριβώς αυτή η εκκωφαντική σιωπή: κάνει ένα τεράστιο ιστορικό άλμα από τον 4ο αιώνα κατευθείαν στο σήμερα, εξαφανίζοντας δια μαγείας 1.600 χρόνια εκκλησιαστικής ιστορίας.
Είναι σαν από τον Χρυσόστομο και τον Μέγα Βασίλειο να μην πέρασε ούτε μια μέρα. Όλη η μετέπειτα εξέλιξη της λειτουργικής ζωής, της τέχνης, της μουσικής και της αρχιτεκτονικής αντιμετωπίζεται με μια βολική αμνησία, λες και η Εκκλησία πάτησε «pause» για δεκαπέντε αιώνες και ξύπνησε τώρα για να μας πει μόνο για τα άμφια.
Δεν γίνεται να απομονώνεις τα χρυσοποίκιλτα υφάσματα και να τα βαφτίζεις σκάνδαλο, αποδεχόμενος την ίδια στιγμή ολόκληρο το υπόλοιπο οικοδόμημα της λατρείας που χτίστηκε με ακριβώς την ίδια λογική στους κατοπινούς αιώνες.
Αν η πολυτέλεια και τα σύμβολα είναι «ξένα» προς το πνεύμα των πρώτων αιώνων, τότε το πακέτο της αποδόμησης πρέπει να είναι πλήρες:
Τέρμα οι βυζαντινοί ναοί, οι τρούλοι, τα ψηφιδωτά και τα ξυλόγλυπτα τέμπλα.
Τέρμα η βυζαντινή μουσική, τα σύνθετα ισοκρατήματα και οι πολυπληθείς χορωδίες (οι πρώτες συνάξεις είχαν απλή, λαϊκή απαγγελία).
Τέρμα τα ράσα, οι τιμητικές θέσεις και ο ιερέας ως δημόσιος υπάλληλος.
Ο κληρικός θα έπρεπε να ζει από τη δουλειά των χεριών του και να μπαίνει στον ναό με τα καθημερινά του ρούχα, όπως γινόταν τον 1ο αιώνα.
Τέρμα η Θεία Λειτουργία το πρωί – οι παλιοί Χριστιανοί την έκαναν βράδυ, σαν Μυστικό Δείπνο.
Ακόμη και οι ίδιες οι Λειτουργίες του Μεγάλου Βασιλείου και του Ιωάννου Χρυσοστόμου, με τη σημερινή τους δομή και τελετουργική ανάπτυξη, είναι προϊόντα αυτής ακριβώς της μετέπειτα ιστορικής εξέλιξης που σήμερα αποσιωπάται.
Τέρμα τα αρχαία δημοτική παντού!
Το να επιλέγεις να πυροβολείς αποκλειστικά τα άμφια –επειδή όντως βγάζουν «μάτι» όταν συνοδεύονται από αλαζονεία–, αγνοώντας ότι ολόκληρη η αισθητική και η παράδοση της Ορθοδοξίας είναι χτισμένες πάνω στην ίδια φιλοσοφία του συμβολισμού, είναι τελικά επιλεκτικό και ιστορικά ένοχο.
Η Εκκλησία δεν είναι μουσείο αρχαιολογίας για να την επαναφέρουμε με το ζόρι στο 300 μ.Χ., ούτε ζει στο κενό.
Η παράδοσή της είναι ένας ζωντανός οργανισμός που πορεύτηκε μέσα στην ιστορία, πήρε υλικά από τους πολιτισμούς που συνάντησε και τα «βάφτισε» λειτουργικά.
Το πρόβλημα δεν είναι ότι η λατρεία πλούτισε σε σχήματα και τέχνη. Το πρόβλημα είναι όταν η εξωτερική «στολή» αδειάζει από το εσωτερικό της περιεχόμενο, όταν η πολυτέλεια γίνεται αυτοσκοπός και όταν ο κληρικός ξεχνάει τη θυσία για να θυμάται μόνο το status symbol.
Βέβαια, ας είμαστε ειλικρινείς: είναι πολύ βολικό να κάνεις επιλεκτική κριτική πετώντας μια ντουζίνα αιώνες κάτω από το χαλί, και να το παίζεις προφήτης της λιτότητας πίσω από την ασφάλεια ενός ζεστού, ιστορικού ναού, με εξασφαλισμένο μισθό, έτοιμο τέμπλο και βυζαντινή χορωδία.
Αντί να κλαψουρίζουμε επιλεκτικά για τα υφάσματα κλείνοντας τα μάτια σε όλη την υπόλοιπη ιστορική εξέλιξη, ας κάνουμε την επανάστασή μας μέχρι τέλους: τετμα τα ράσα, αφήστε το μισθό του δημοσίου, πιάστε την τσάπα και κάντε τη λειτουργία νύχτα Αλλιώς, οι επαναστάσεις εκ του ασφαλούς και η επιλεκτική μνήμη είναι απλώς για να χαϊδεύουμε τα αυτιά μας και να το παίζουμε προοδευτικοί χωρίς κανένα κόστος.
Λοιπόν, όποιος θέλει και μπορεί να μελετήσει την εκκλησιαστική παράδοση θα δει πως το ζήτημα των πολυτελών αμφίων έχει απασχολήσει πάρα πολλές φορές εκκλησιαστικούς συγγραφείς και πατέρες σε διάφορες εποχές και όχι μόνο τον Ιωάννη τον Χρυσόστομο και τον Μέγα Βασίλειο. Μέχρι τον ενδέκατο αιώνα τα άμφια είναι λευκά και λιτά. Ούτε καν πολυσταύρια δε φορούσαν οι κληρικοί. Τα πολυσταύρια εμφανίστηκαν πολύ αργότερα στα μέσα της β χιλιετίας. Αυτοί λοιπόν που ντύνονται σαν ταπετσαρίες καναπέδων και σαν τραπεζομάντηλα είναι αυτοί που πετούν τα 1000 και πλέον χρόνια ιστορίας και εκκλησιαστικής τέχνης. Ακόμα και οι ναοί σε όλη σχεδόν την διάρκεια της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας ήταν μικροί ναοί και λιτοί στη κατασκευή τους και οι μεγάλοι ναοί ήταν μόνο σε κάποιες σπουδαίες πόλεις. Ένας σε κάθε μία. Και για να τελειώνουμε. Τα πολυτελή άμφια συνήθως καλύπτουν τις αδυναμίες του χαρακτήρος καθώς αυτοί που τα επιλέγουν για ένα πράγμα ενδιαφέρονται. Για την εικόνα τους. Μη βαφτίζουμε λοιπόν την παρακμή της Βυζαντινής εποχής όταν και εισήλθαν τα ανατολίτικων προτύπων βαριά άμφια, την πτώση της, όταν οι αρχιερείς πήραν σάκο και μίτρα που ως τότε φορούσε ο αυτοκράτορας(και αυτά τα ρούχα τα φόρεσαν οι Αυτοκράτορες της Κων/πολης στα χρόνια της παρακμής), ως "ιστορία 1600 ετών".
ΔιαγραφήΌσο για τον εξασφαλισμένο μισθό και τον ιστορικό ναό, όλοι όσοι έχουμε την πολυτέλεια να γράφουμε στο διαδίκτυο έχουμε συνήθως έναν μισθό (ο βαθμός εξασφάλισης παίζεται) - κάποιοι έχουν και δύο- ο ναός λειτουργούσε και χωρίς τέμπλο και πάλι λειτουργίες γίνονταν, δεν έπαθε κανείς τίποτα, ενώ έχω υπηρετήσει και σε ναό με έναν ψάλτη ή μόνο με εθελοντές. Και πάλι από τη λειτουργία δε χάθηκε τίποτα.
ΔιαγραφήΤο τελευταίο τώρα το είδα. Από το να πιάσουμε τη τσάπα και να αφήσουμε το μισθό μέχρι να ντυνόμαστε σαν ξεπεσμένοι σουλτάνοι και σάχηδες, έχει μια κάποια απόσταση.
Διαγραφή