Η εποχή του Νεορομαντισμού - Για τη διαίσθηση και την αντίσταση σε έναν κόσμο που ελέγχεται πλήρως

 

https://airesidency.substack.com/p/the-age-of-neo-romanticism?utm_source=chatgpt.com

Της Emily Manges

Όταν πρόκειται για το γούστο, πάντα πίστευα ότι είναι σημαντικό να ξέρεις τα όριά σου. Θα είμαι ο πρώτος που θα παραδεχτεί ότι δεν είχα ποτέ ιδιαίτερα καλό κινηματογραφικό γούστο. Έχω καλό γούστο στην τέχνη και καλό γούστο στο design. Και δεν εννοώ «γούστο» με την έννοια που έχει αποκτήσει στον τεχνολογικό λόγο, αλλά με την παλαιότερη έννοια, πιο κοντά στο «ξέρω για τι πράγμα μιλάω» — ή ίσως σε ένα κάποιο *je ne sais quoi*.

Το λέω αυτό ως διευκρίνιση για όσα πρόκειται να πω: μου άρεσαν πραγματικά τα *Ανεμοδαρμένα Ύψη*. Κάντε μου μήνυση, αλλά το να περάσω δύο ώρες στα εξαιρετικά ανακλινόμενα καθίσματα του AMC Lower East Side, παρακολουθώντας όμορφους ανθρώπους με όμορφα ρούχα, μέσα σε άγρια, κινηματογραφικά τοπία, ήταν μια πραγματικά υπέροχη εμπειρία.

Τα τοπία ήταν εκείνα που έμειναν περισσότερο μέσα μου. Προφανώς ήταν εκπληκτικά, αλλά ταυτόχρονα καθρέφτιζαν και την εσωτερική ζωή των ηρώων: άγρια και φορτισμένα σε κάποιες σκηνές, υπερβολικά ελεγχόμενα και περιποιημένα σε άλλες. Ο κόσμος αυτός έμοιαζε σαν να είχε βγει από έναν πίνακα του Κάσπαρ Ντάβιντ Φρίντριχ.

*Σκηνή από τα Ανεμοδαρμένα Ύψη*

Πέρα από τα *Ανεμοδαρμένα Ύψη* και το *Hamnet*, κι άλλα σημάδια νεορομαντισμού έχουν αρχίσει να εμφανίζονται σε ολόκληρο τον πολιτισμό. Η αστρολογία, το ταρό, ακόμη και μια κάποια «μαγισσίστικη» διάθεση δεν βρίσκονται πλέον στο περιθώριο.

Ο Ρομαντισμός, που εμφανίστηκε στα τέλη του 18ου και στις αρχές του 19ου αιώνα, ήταν ταυτόχρονα φιλοσοφία και αισθητική. Έδινε προτεραιότητα στη φύση, το δέος και τον μυστικισμό, αντί για την καθαρή ορθολογικότητα. Υποστήριζε ότι οι σημαντικότερες αλήθειες δεν είναι πάντοτε και οι πιο εύκολα αναγνώσιμες ή κατανοητές.

Αισθητικά, ο Ρομαντισμός ενισχύει την ατμόσφαιρα. Στρέφεται προς τη φύση και τον μυστικισμό μέσα από σβησμένα πράσινα και μπλε, διάχυτο φως και μια αίσθηση κίνησης ή αιώρησης. Το αποτέλεσμα είναι καθηλωτικό· νιώθεις σαν να έχεις τοποθετηθεί μέσα στη σκηνή.

**Ρομαντισμός και εκβιομηχάνιση**

Στα τέλη του 18ου και στις αρχές του 19ου αιώνα, καθώς ο βιομηχανικός καπιταλισμός και ο ορθολογισμός του Διαφωτισμού εδραιώνονταν, οι ρομαντικοί καλλιτέχνες άρχισαν να διατυπώνουν μια διαφορετική αντίληψη για την ανθρώπινη εμπειρία. Ενώ ο Διαφωτισμός έδινε έμφαση στη σαφήνεια και την τάξη, ο Ρομαντισμός στράφηκε προς την αμφισημία, το συναίσθημα και τα όρια της λογικής.

Αυτό φαίνεται πιο καθαρά στη ζωγραφική. Ο Κάσπαρ Ντάβιντ Φρίντριχ συχνά τοποθετούσε μια μοναχική μορφή μπροστά σε απέραντα βουνά, ωκεανούς ή ορίζοντες γεμάτους ομίχλη. Ο άνθρωπος είναι μικρός, αλλά όχι ασήμαντος, και ο θεατής καλείται να έρθει αντιμέτωπος με την κλίμακα της φύσης.

Κάσπαρ Ντάβιντ Φρίντριχ, *Δύο άνδρες ατενίζουν το φεγγάρι*, περ. 1825–1830, λάδι σε μουσαμά

Σε ένα διαφορετικό πεδίο, ο Χένρι Φουζέλι στράφηκε προς το παράλογο. Οι ονειρικές μορφές του αιωρούνται ανάμεσα στον εφιάλτη και την αποκάλυψη, καθιστώντας ορατό τον εσωτερικό κόσμο πολύ πριν ο Υπερρεαλισμός τον διαμορφώσει ως καλλιτεχνικό ρεύμα. Στη Γαλλία, ο Αν-Λουί Ζιροντέ εισήγαγε μια πιο ψυχρή, πιο ανοίκεια ατμόσφαιρα, με σώματα εξιδανικευμένα αλλά παράξενα αποκομμένα από κάθε σταθερότητα, παγιδευμένα ανάμεσα στην κλασική μορφή και τη φασματική παρουσία.

Ο Ρομαντισμός και η εκβιομηχάνιση εξελίχθηκαν παράλληλα, ανταποκρινόμενα ο καθένας στην ίδια μεταβολή. Το ένα επιδίωκε να οργανώσει τον κόσμο σε συστήματα. Το άλλο προσπαθούσε να κρατήσει ζωντανό εκείνο που αντιστεκόταν στα συστήματα.

Χένρι Φουζέλι, *Ο Εφιάλτης*, περ. 1781, λάδι σε μουσαμά

Αν-Λουί Ζιροντέ, *Ο ύπνος του Ενδυμίωνα (Le Sommeil d’Endymion ή Effet de lune)*, 1791, λάδι σε μουσαμά

**Μια επιθυμία για αύρα**

Οι περίοδοι κατά τις οποίες αναβιώνει ο Ρομαντισμός τείνουν να εμφανίζονται ξανά γύρω από μεγάλες τεχνολογικές μεταβάσεις. Η σημερινή νεορομαντική ευαισθησία μοιάζει προφανώς να αποτελεί μια αντίδραση στην τυποποίηση της νόησης — στην τεχνητή νοημοσύνη.

Είναι πάντα δύσκολο να προσδιορίσεις την αισθητική μιας εποχής ενώ τη ζεις· είναι σαν το νερό μέσα στο οποίο κολυμπάμε. Αυτό μοιάζει ιδιαίτερα αληθινό σήμερα, καθώς υπάρχουν λιγότερες κεντρικές δυνάμεις που διαμορφώνουν το γούστο. Δεν υπάρχουν ακαδημίες, ούτε κυρίαρχοι πολιτιστικοί θεματοφύλακες. Κι όμως, σε πλατφόρμες όπως το Cosmos, το TikTok και το X, ορισμένα μοτίβα επανέρχονται διαρκώς: ομίχλη, ερείπια, ουράνιο φως, μοναχικές μορφές. Ακόμη και το αρχέτυπο του ρομαντικού, ο «Art Hoe», είναι πλέον απόλυτα mainstream.

Καθώς τα συστήματα γίνονται ολοένα καλύτερα στο να μοντελοποιούν και να προβλέπουν τον κόσμο, η έλξη προς ό,τι αντιστέκεται στη μοντελοποίηση γίνεται ισχυρότερη. Όσο πιο εύκολα αναγνώσιμο γίνεται το καθετί, τόσο περισσότερη αξία συγκεντρώνεται γύρω από εκείνο που παραμένει ακριβώς έξω από αυτή την αναγνωσιμότητα.

Sarah Jane-Perman, *Χωρίς τίτλο*

**Διαμεσολαβώντας την εσωτερική φωνή**

Αν η εκβιομηχάνιση έστρεψε τους ανθρώπους προς τη φύση και η νεωτερικότητα τους έστρεψε προς τα μέσα, προς το ασυνείδητο, τότε η τεχνητή νοημοσύνη μοιάζει να στρέφει την προσοχή προς κάτι ελαφρώς διαφορετικό: τη διαίσθηση.

Έχω παρατηρήσει πόσοι από τους φίλους μου «καταρρέουν και καταφεύγουν στο Chat», ζητώντας από τα μοντέλα συμβουλές για τις σχέσεις τους, τις αποφάσεις τους, ακόμη και για το πώς αισθάνονται. Ως έναν βαθμό, λειτουργεί. Όμως η εισαγωγή ενός ενδιάμεσου σε αυτόν τον κύκλο κινδυνεύει να αμβλύνει το εσωτερικό σήμα.

Ποιο θα επικρατήσει με τον καιρό, η ήσυχη φωνή μέσα στο κεφάλι σου ή το Chat;

Ίσως το ανανεωμένο ενδιαφέρον για εναλλακτικά συστήματα πεποιθήσεων, και αυτή η ευρύτερη επιστροφή στον νεορομαντισμό, να είναι λιγότερο αισθητική και περισσότερο δομική. Ένας τρόπος να ξαναχτίσουμε πλαίσια που δίνουν προτεραιότητα στην εσωτερική γνώση. Γιατί το σήμα γίνεται όλο και πιο αδύναμο όσο περισσότερο το αναθέτεις σε άλλους.

Zarina Sembinova, *Νέα Μυθολογία*, Nasty Magazine