https://dlondon7.substack.com/p/sparks-of-renewal-disillusionment?utm_source=chatgpt.com
του Daniel Wortel-London
Το άνοιγμα της Τρίτης Συμφωνίας του Κόπλαντ. Το αμφιθέατρο του Λούις Σάλιβαν. Τα ηλιοβασιλέματα του Τζορτζ Ίνες. Ένα ποίημα του Γουίτμαν. Το «Racing in the Street».
Ως έφηβος στη δεκαετία του ’90, βυθισμένος σε έναν πολιτισμό που ένιωθα πως είχε μολυνθεί πέρα από κάθε ελπίδα σωτηρίας, γαντζώθηκα σ’ αυτά τα έργα τέχνης όπως ο ναυαγός γαντζώνεται στα συντρίμμια: ελπίζοντας πως κάποια μέρα, αν κατάφερνα να βγω στη στεριά, εκείνο από το οποίο κρατιόμουν θα μου έδινε καύσιμο για μια φωτιά που θα έδινε ζωή.
Σήμερα είμαστε όλοι ναυαγοί. Όμως μέσα στις πολλαπλές κρίσεις μας, κάποιοι από εμάς ανάβουν φωτιές στις παραλίες — και κάποιοι άλλοι τις προσέχουν.
Παρατηρητές με οξυδερκές βλέμμα, σε διάσπαρτα άρθρα, διακρίνουν το θρόισμα νέων συναισθηματικών διαθέσεων, νέων «δομών του συναισθήματος». Έναν Νέο Ρομαντισμό. Μια νέα ειλικρίνεια. Μια εμφάνιση του Μεταμοντερνισμού. Ένα σμήνος από «μετά-» προσεγγίσεις (μεταφιλελευθερισμός, μεταλαϊκισμός, μεταανάπτυξη, αναρτήσεις στο Substack…). Η επικίνδυνη αλλά αναγκαία πράξη του να διακρίνουμε τι γεννιέται και τι πεθαίνει στη σημερινή μας συγκυρία μάς καλεί ξανά. Κανείς μας δεν μπορεί να απαντήσει πλήρως. Όλοι μας πρέπει να προσπαθήσουμε.
Αυτή είναι η πρώτη μου απόπειρα. Αντλώ έμπνευση από διεισδυτικούς στοχαστές όπως ο Ρος Μπάρκαν και ο Τεντ Τζόια, οι οποίοι και οι δύο βλέπουν να αναδύεται ένα νέο πολιτισμικό μέτωπο. Ένα μέτωπο που αμφισβητεί τις παιδαριώδεις αισιοδοξίες και τις εύκολες απαισιοδοξίες που κατέστησαν δυνατές τις καταστροφές της εποχής μας.
Κι εγώ βλέπω αυτούς τους σπόρους πολιτισμικής εξέγερσης. Θαυμάζω τις αναλογίες που κάνουν αυτοί οι συγγραφείς ανάμεσα στη δική μας εποχή και την πρώιμη ρομαντική περίοδο — αναμφισβήτητα την τελευταία στιγμή στη δυτική Ιστορία κατά την οποία πολιτισμικές και κοινωνικές επαναστάσεις προχώρησαν με επιτυχία ταυτόχρονα.
Υπήρχαν όμως δύο μορφές ρομαντικού ριζοσπαστισμού. Η πιο γνωστή ήταν ο ατομικός αισθητισμός, που ενσαρκώθηκε από τον Όσκαρ Ουάιλντ. Η άλλη ήταν το κοινοτιστικό, παραγωγιστικό όραμα που ανέδειξε ο Γουίλιαμ Μόρις. Πιστεύω πως και οι δύο αυτές τάσεις αποκτούν σήμερα ολοένα μεγαλύτερη παρουσία στον πολιτισμό μας — και η αυξανόμενη απογοήτευσή μας από την πολιτική όπως ασκείται συνήθως θα τις επιταχύνει ακόμη περισσότερο. Το καθήκον μας είναι να αναγνωρίσουμε, να καλλιεργήσουμε και να συνυφάνουμε αυτές τις δύο τάσεις, ώστε να μπορέσουν να στηρίξουν το είδος των κοινοτήτων που χρειάζονται οι άνθρωποι και ο πλανήτης μας.
Αυτό το δοκίμιο είναι η πρώτη μου απόπειρα να χαράξω τα περιγράμματα αυτής της σύνθεσης — μια αναζήτηση αυτού που θα μπορούσε να μας στηρίξει καθώς συγκεντρωνόμαστε γύρω από τις φλόγες του αναδυόμενου.
Μεταμοντερνισμός 101
Αφετηρία μας είναι, ελπίζω, ο μεταμοντερνισμός. Τα διακριτικά του γνωρίσματα είναι οικεία: επιφάνεια αντί για βάθος, ειρωνεία αντί για δέσμευση, ροή αντί για τόπο. Κατά τη δεκαετία του 1990, ό,τι είχε απομείνει στην εφηβική μου ψυχή από την κεντροευρωπαϊκή Bildung εξεγέρθηκε εναντίον του. Δεν υπήρχε όμως τρόπος διαφυγής: ακόμη και εκείνοι οι θεωρητικοί που αποκάλυπταν τον μεταμοντερνισμό ως την «πολιτισμική λογική του ύστερου καπιταλισμού» δεν ενδιαφέρονταν να οικοδομήσουν ένα συλλογικό υποκείμενο που θα μπορούσε να του αντισταθεί. Ανάμεσα στις μηδενιστικές κριτικές των ακαδημαϊκών και την παιδαριώδη σαβούρα της τηλεόρασης, αποσύρθηκα ευχαρίστως στο δικό μου Kultur.
Και ύστερα συνέβη η 11η Σεπτεμβρίου.
Ίσως, όπως παρατηρεί ο Τζον Μπάσκιν, τα στοιχεία ενός μετα-μεταμοντέρνου πολιτισμού ήταν ήδη ορατά πριν από το 2001 (Γουές Άντερσον, Σούφτζαν Στίβενς, Stuckism). Όμως δύο εικόνες, τραβηγμένες με διαφορά λίγων εβδομάδων, αποτελούν ίσως την πλησιέστερη απεικόνιση του «πριν» και του «μετά» του μεταμοντερνισμού που θα μπορούσαμε να έχουμε. Η μία ήταν μιας ομάδας φαινομενικά αποστασιοποιημένων χίπστερ — στο Γουίλιαμσμπεργκ, μάλιστα — να απολαμβάνουν τη θέα μπροστά στο φλεγόμενο κέντρο της πόλης. Η άλλη, που έχει μείνει περισσότερο στη μνήμη παρά έχει αποτυπωθεί σε εικόνες, ήταν άγνωστοι άνθρωποι να κλαίνε ο ένας στην αγκαλιά του άλλου σε δημόσια πάρκα, μπροστά σε αυτοσχέδια μνημεία.
Με ποιους θα προτιμούσατε να είστε;
Εξακολουθούμε, φυσικά, να ζούμε στον κόσμο που δημιούργησε ο μεταμοντερνισμός — πουθενά περισσότερο απ’ ό,τι στο διαδίκτυο. Υπάρχουν όμως και διαφορές. Η οικονομική διαστρωμάτωση, η κλιματική κρίση, η Covid-19, ένας πολυπολικός κόσμος: όλα αυτά διέκοψαν τις απρόσκοπτες ροές ανθρώπων και εμπορευμάτων που είχαν καταστήσει δυνατό τον μεταμοντερνισμό. Σε αυτές τις χωρικές ρήξεις προστέθηκε μια νέα χρονική κινητικότητα: η Ιστορία βρίσκεται και πάλι σε κίνηση, όχι μόνο με τη μορφή της «ανάπτυξης» και της «επέκτασης» — των μεταμοντέρνων υποκατάστατων της προόδου — αλλά και με τη δυνατότητα κρίσιμων καμπών, παρακμής, αποκάλυψης: και ίσως ακόμη και βελτίωσης.
Όλες αυτές οι ιστορικές εξελίξεις αποτελούν το έδαφος για μια νέα εποχή μεταμοντερνισμού: τη «δομή του συναισθήματος που αναδύεται κατά τη δεκαετία του 2000 και έχει καταστεί η κυρίαρχη πολιτισμική λογική των δυτικών καπιταλιστικών κοινωνιών». Είναι ένας μη ικανοποιητικός όρος, εξίσου μη ικανοποιητικός όσο και ο «μεταμοντερνισμός»: δεν παύει όμως να είναι χρήσιμος. Χαρακτηρίζει τις ευαισθησίες της εποχής μας ως μια διαρκή ταλάντωση ανάμεσα στα κατάλοιπα του μεταμοντερνισμού, στις αναβιώσεις του μοντερνισμού και στα πρώτα σκιρτήματα εντελώς νέων πολιτισμικών λεξιλογίων.
Με αυτά δεδομένα, υπάρχουν ορισμένα στοιχεία του πολιτισμού μας που ταλαντεύεται και τα οποία τον διακρίνουν σαφώς από ό,τι προηγήθηκε. Η ειλικρίνεια, όπως αντικατοπτρίζεται σε όλα, από τον poptimism μέχρι τον λαϊκισμό, από τα reaction videos μέχρι τα subreddits, χαρακτηρίζει μεγάλο μέρος της πρώιμης πρώιμης εποχής του μεταμοντερνισμού (2001–2016). Η παρόρμηση να δημιουργείς, να γράφεις και να μοιράζεσαι τα πάθη σου με άλλους. Η ώθηση προς την αυτομόρφωση, ακόμη και προς την αυτοβελτίωση. Η επιθυμία να αποκτήσει το έργο σου νόημα και σκοπό.
Οι εκλογές μετά το 2024 είναι απίθανο να μεταβάλουν αυτή την τάση, αν και θα μπορούσαν να πήξουν και να ανακατευθύνουν αυτή την «ειλικρίνεια» προς ορισμένα ενδιαφέροντα πολιτικά εγχειρήματα, όπως θα συζητήσω αργότερα. Η δυσπιστία απέναντι στους θεσμούς ως μέσα μεταρρύθμισης, ή ως θεσμούς ικανούς να μεταρρυθμιστούν, είναι πιθανό να συνεχιστεί. Ο μηδενισμός απέναντι στον ακτιβισμό γενικότερα ενδέχεται να καταλάβει μεγαλύτερο μέρος του πολιτισμικού μας περιβάλλοντος.
Ο μεταμοντερνισμός, όμως, δεν είναι τίποτε αν όχι διαλεκτικός. Τα επόμενα χρόνια θα βλέπουμε όλο και περισσότερο την κουλτούρα μας να ταλαντεύεται μπρος και πίσω ανάμεσα στον ακτιβισμό και τον ησυχασμό, στην ελπίδα και την απόγνωση — ιδιαίτερα υπό το φως της περαιτέρω ανεργίας που θα προκαλέσει η τεχνητή νοημοσύνη, της συνεχιζόμενης κλιματικής αλλαγής και άλλων διαφόρων δυσοίωνων εξελίξεων. Το γεγονός ότι ανθεί μια κοινότητα «αισιόδοξων που περιμένουν την καταστροφή» αποτελεί σύμπτωμα της διπολικότητας της εποχής μας.
Τι είδους πολιτικές δυνατότητες θα ανοίξουν ή θα κλείσουν αυτές οι τάσεις; Μην ανησυχείτε, σύντομα θα αρχίσω να απαντώ σε αυτά τα ερωτήματα. Πριν από αυτό, όμως, θέλω να εξετάσω ορισμένα σχόλια γύρω από το θέμα: κυρίως εκείνα που παρουσιάζουν αυτές τις εξελίξεις ως προάγγελους ενός νέου ρομαντισμού.
Ερωτευμένοι με τον καπιταλισμό
Ο ρομαντισμός βρίσκεται στον αέρα. Ο Τεντ Τζόια έχει γράψει για το πώς «σιγοβράζει η αντίδραση στην κυριαρχία της τεχνολογίας πάνω στην καθημερινή ζωή, ιδιαίτερα στους θεοειδείς αλγορίθμους — των οποίων ο πραγματικός υπολογισμός παραμένει ιδιοκτησιακός — που κυβερνούν ολόκληρη την ψηφιακή ύπαρξη». Ο Ρος Μπάρκαν έχει προχωρήσει ακόμη περισσότερο σε αυτή την ερμηνεία, γράφοντας στις 19 Ιανουαρίου για μια «έλξη προς τον ρομαντισμό» που πρόκειται να βιώσει ο πολιτισμός μας. Ο ίδιος και άλλοι παραλληλίζουν την εποχή μας με εκείνη της ρομαντικής περιόδου, όταν οι καλλιτέχνες υπερασπίζονταν κατά παρόμοιο τρόπο «το δημιουργικό πνεύμα» απέναντι στον «επιστημονισμό και τις αξιώσεις του».
Στην πραγματικότητα, όμως, μεγάλο μέρος αυτού που γνωρίζουμε ως ρομαντισμό ήταν απολύτως συμβατό με τον Διαφωτισμό και τα δύο παιδιά του: τον σύγχρονο φιλελευθερισμό και τον σύγχρονο καπιταλισμό. Ευθυγραμμίστηκε απόλυτα με τα μεγάλα κινήματα υπέρ της φιλελεύθερης δημοκρατίας που σάρωσαν τη Δύση στις αρχές του δέκατου ένατου αιώνα, προσδίδοντάς τους μια ορμή και μια ζωντάνια που ίσως διαφορετικά να μην είχαν. Η μουσική βροντή του Μπετόβεν ενάντια στη ναπολεόντεια τυραννία αντηχούσε μέσα από μια ανερχόμενη μεσαία τάξη που εξεγειρόταν εναντίον των ασφυκτικών ορθοδοξιών των φεουδαρχικών προνομίων.
Όταν όμως οι πολιτικές νίκες της μεσαίας τάξης είχαν επιτευχθεί και οι εξεγέρσεις του 1848 είχαν ηττηθεί, μεγάλο μέρος του δυτικού ρομαντισμού άρχισε να σαπίζει. Ο αστός έγινε γνώστης και συλλέκτης, αγοράζοντας καλαισθησία και συναισθηματική εκτόνωση μέσα από τα εμπορευματοποιημένα πάθη των άλλων. Ο πλούσιος που δάκρυζε στην όπερα, ο υπάλληλος που ονειρευόταν τη μεσαιωνική ηρωική ζωή, το νεογοτθικό αρχοντικό ενός βιομηχάνου: αυτό ήταν σε μεγάλο βαθμό εκείνο στο οποίο περιορίστηκε το όνειρο του ρομαντισμού. Οι καλλιτέχνες αναγκάζονταν είτε να ικανοποιούν αυτούς τους Φιλισταίους είτε να γυρίζουν την πλάτη τους στην αγορά στο όνομα της «τέχνης για την τέχνη» και της αμόλυντης ψυχής τους. Και στις δύο περιπτώσεις, τα κύρια ρεύματα της δυτικής τέχνης στράφηκαν προς τα μέσα, μακριά από τα μεγάλα συλλογικά κινήματα που τους είχαν δώσει ζωή, καθοδηγούμενα από τις αστικές απαιτήσεις, την καλλιτεχνική ιδιοτροπία ή και από τα δύο.
Μία από τις μεγάλες εξαιρέσεις σε αυτή την υποχώρηση ήταν ο Όσκαρ Ουάιλντ. Αυτό μπορεί να φαίνεται παράδοξο, δεδομένης της φήμης του Ουάιλντ ως του κατεξοχήν αισθητιστή. Όμως στο σπουδαίο δοκίμιό του του 1891, Η ψυχή του ανθρώπου υπό τον σοσιαλισμό, ο Ουάιλντ υποστήριξε ότι μόνο ένα κοινωνικό κίνημα για την εξίσωση των συνθηκών και την κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας θα μπορούσε να επιτρέψει στην τέχνη και την ατομικότητα να ανθίσουν.
Όπως είχαν τα πράγματα, ο καπιταλισμός έπνιγε την ατομική δημιουργικότητα, εξαθλιώνοντας τους ανθρώπους και υποχρεώνοντάς τους σε μονότονη, αλλοτριωτική εργασία. Απαλλαγμένοι από την «τυραννία της ανάγκης» και τις επιταγές των ιδιοκτητών της ιδιωτικής περιουσίας, οι άνθρωποι θα ήταν ελεύθεροι να αφιερωθούν στην καλλιέργεια των δικών τους καλλιτεχνικών οραμάτων. Αυτό θα επέτρεπε έναν ατομικισμό «πολύ πιο ελεύθερο, πολύ πιο εκλεπτυσμένο και πολύ πιο έντονο από ό,τι είναι σήμερα».
Το όραμα του Ουάιλντ για έναν αισθητικό ριζοσπαστισμό έχει μεγάλη απήχηση, όπως θα δούμε, στον σύγχρονο πολιτισμό μας. Την ίδια όμως εποχή που έγραφε εκείνος, άνθιζε μια άλλη, εντελώς διαφορετική μορφή ρομαντικού ριζοσπαστισμού: μια μορφή που δεν οικοδομούνταν γύρω από το απερίσπαστο άτομο, αλλά γύρω από την ισχυρή κοινότητα.
Ο Άλλος Ρομαντισμός
Όποια επίπεδα αποξένωσης και κατακερματισμού κι αν πιστεύουμε ότι βιώνουμε σήμερα, δεν συγκρίνονται με τις καταστροφές που υπέστη ο μέσος Ευρωπαίος του δέκατου ένατου αιώνα. Ξεριζωμένος από την αγκαλιά κοινοτήτων αιώνων, πεταμένος στην ανώνυμη και κατακερματισμένη μεγαλούπολη, υποχρεωμένος σε εργασία του πιο εξευτελιστικού και απομονωτικού είδους, αποκομμένος από τις γνώριμες παραδόσεις και αξίες που έδιναν νόημα στη ζωή του: έτσι έμοιαζε η «πρόοδος» για τις μάζες. Δεν είναι περίεργο που τα ποσοστά αυτοκτονιών αυξάνονταν όσο προχωρούσε ο αιώνας.
Πολλοί καλλιτέχνες και ριζοσπάστες συμμερίζονταν αυτή την οπτική. Οι ποικιλόμορφοι τοπικοί πολιτισμοί που είχαν προσφέρει στήριγμα στους ανθρώπους ασφυκτιούσαν κάτω από τον πολιτικό απολυταρχισμό, την καπιταλιστική εκμετάλλευση και την αλλοτριωτική μεγαλούπολη. Σχετικά λίγοι, ωστόσο, επιθυμούσαν μια επιστροφή στην ορθοδοξία και την ομοιομορφία του παλιού χωριού. Αντί γι’ αυτό, ήθελαν να δημιουργήσουν κοινότητες οργανωμένες γύρω από τις ανάγκες και τα όνειρα όλων των συμμετεχόντων τους, όπου η οικονομική και πολιτική ζωή θα διαπνεόταν από τη δημοκρατία και όπου ο πολιτισμός θα παραγόταν συλλογικά, όπως και θα καταναλωνόταν συλλογικά. Ήθελαν, με λίγα λόγια, μια κοινότητα ίσων.
Η μορφή που ενσάρκωσε καλύτερα τις κοινοτιστικές τάσεις του ρομαντισμού ήταν ο Γουίλιαμ Μόρις.
Γεννημένος σε οικογένεια της μεσαίας τάξης, ο Γουίλιαμ Μόρις μεγάλωσε αντιδρώντας, όπως και ο Ουάιλντ, στη φτηνιάρικη μαζική παραγωγή διακοσμητικών αντικειμένων της εποχής του. Όπως και ο Ουάιλντ, απεχθανόταν τον τρόπο με τον οποίο αυτή εξαθλίωνε τους εργάτες, αποξενώνοντάς τους παράλληλα από τα προϊόντα της εργασίας τους. Και οι δύο απεχθάνονταν τον μηχανοποιημένο μόχθο και τον χοντροκομμένο ωφελιμισμό που μετέτρεπε την ανθρωπότητα σε αναλώσιμα γρανάζια.
Υπήρχαν, ωστόσο, δύο σημαντικές διαφορές μεταξύ τους. Πρώτον, ο Μόρις έβλεπε την τέχνη με κοινωνικούς και κοινοτικούς όρους — τον καθεδρικό ναό, όχι το ποίημα. Μόνο οι ισχυρές κοινότητες μπορούσαν να δημιουργήσουν μεγάλη τέχνη. Και δεύτερον, ο Μόρις έβλεπε την τέχνη ως κάτι που ενσαρκώνεται μέσα στην εργασία, όχι ως απελευθέρωση από την εργασία. Η τέχνη είναι «η έκφραση της χαράς του ανθρώπου από την εργασία».
Αφού διάβασε τα έργα του Μαρξ και του Χένρι Τζορτζ, η πολιτική συνείδηση του Μόρις εμβαθύνθηκε, καθώς εντόπισε τη βαθύτερη αιτία της εξωτερικής σήψης του μηχανοποιημένου πολιτισμού. «Διαπίστωσα ότι οι αιτίες της χυδαιότητας του πολιτισμού», έγραψε, «βρίσκονταν βαθύτερα απ’ όσο είχα φανταστεί, και σιγά σιγά οδηγήθηκα στο συμπέρασμα ότι όλες αυτές οι ασχήμιες δεν είναι παρά η εξωτερική έκφραση της έμφυτης ηθικής εξαχρείωσης στην οποία μας υποχρεώνει η σημερινή μορφή της κοινωνίας». Μόνο μια ισότιμη και ελεύθερη κοινωνία, υποστήριζε, θα μπορούσε να προσφέρει τις υλικές προϋποθέσεις για μια ζωή που θα άξιζε να βιωθεί, για έναν πλουσιότερο πολιτισμό, για μια πιο ολοκληρωμένη ανθρωπότητα.
Για να επιτευχθεί αυτό, ο Μόρις αναγνώριζε ότι θα χρειαζόταν μια νέα οικονομική βάση, οργανωμένη γύρω από τις ανάγκες των τοπικών κοινωνιών και όχι γύρω από το κράτος ή τον μεμονωμένο καπιταλιστή. Για να οικοδομηθεί όμως αυτή η βάση, απαιτούνταν η εκπαίδευση της επιθυμίας. Γι’ αυτό ο Μόρις έγραψε ουτοπικά μυθιστορήματα όπως το Ειδήσεις από το Πουθενά, προκειμένου να δώσει στους ανθρώπους μια γεύση του πώς θα μπορούσε να είναι η αληθινή κοινότητα και να τους εμπνεύσει να την πραγματοποιήσουν. Ήταν μια ταπεινή δουλειά — αλλά αναγκαία δουλειά. Όπως δήλωσε ο σύντροφος ρομαντικός Γκούσταβ Λαντάουερ: «Παρόλο που είμαστε λίγοι, πρέπει να αρχίσουμε· επειδή είμαστε λίγοι, πρέπει να αρχίσουμε με μικρά βήματα. Μόλις αρχίσουμε, όμως, θα μπορέσουμε να δείξουμε σε όλους όσοι μπορούν να δουν τι πραγματικά είναι ο σοσιαλισμός, η χαρά και η κοινότητα! Τότε θα ξέρουμε: σύντομα θα είμαστε πολλοί».
Ανάβοντας τις φωτιές
Ποιες είναι, λοιπόν, οι πολιτισμικές δυνατότητες της δικής μας εποχής; Ποια στοιχεία του ρομαντισμού αναβράζουν μέσα στη σημερινή μας πραγματικότητα; Και πώς μπορούμε να αντλήσουμε από αυτές τις «αναδυόμενες δομές του συναισθήματος», ώστε να οικοδομήσουμε κάτι πιο άξιο για ακμαία άτομα και κοινότητες;
Από τη μία πλευρά, βλέπουμε σημάδια επιστροφής στην κοινότητα. Παρά όλη τη συζήτηση για τη μοναξιά και τα άδεια γήπεδα μπόουλινγκ, πραγματικά πιστεύω ότι υπάρχει μια πείνα για κοινότητα, για συλλογικές εμπειρίες, που μπορεί κανείς να βρει σε όλα, από τις λαϊκιστικές συγκεντρώσεις μέχρι τα subreddits. Δεν είναι όλα αυτά τα κινήματα προοδευτικά, αλλά η δίψα για σύνδεση είναι απτή.
Ακόμη σημαντικότερο είναι ότι υπάρχουν κινήματα για την ανοικοδόμηση της civic infrastructure που είναι απαραίτητη για μια υγιή κοινοτική ζωή: όχι μόνο με τη δημιουργία περισσότερων δημόσιων πάρκων και βιβλιοθηκών, αλλά και με τη δημιουργία των ειδών οικονομικών δραστηριοτήτων που λειτουργούν ως άγκυρες για την κοινότητα.
Παράλληλα με αυτή τη στροφή προς την κοινότητα, παρατηρείται μια επιστροφή στον αισθητισμό. Ειρωνικά, η ανεργία που θα δημιουργήσει η τεχνητή νοημοσύνη πιθανότατα θα αναγκάσει περισσότερους ανθρώπους να αναζητήσουν νόημα στη ζωή τους έξω από την εργασία — κάτι που, όπως θυμόμαστε, αποτελούσε το βασικό μοτίβο της πρώιμης μεταμοντέρνας κουλτούρας. Αυτό, μαζί με τη διατάραξη της πολιτιστικής βιομηχανίας, θα αναγκάσει τους καλλιτέχνες να δημιουργούν για τον εαυτό τους, αν όχι για την αγορά. Μια επιστροφή στην «τέχνη για την τέχνη» αναδύεται.
Οι εξελίξεις αυτές θα επιταχυνθούν από την πολιτική εξάντληση της εποχής μας. Η απογοήτευση από τους θεσμούς, είτε ως μέσα είτε ως στόχους μεταρρύθμισης, όπως έχει επισημάνει ο Ρος Μπάρκαν, βρίσκεται ήδη σε πλήρη εξέλιξη. Η απογοήτευση από αυτό που ο Άντον Γιάγκερ έχει αποκαλέσει hyperpolitics πλησιάζει σε σημείο καμπής. Αυτό μπορεί να είναι προσωρινό, όπως επιβάλλει η φύση του μεταμοντερνισμού. Στο μεταξύ, όμως, οι άνθρωποι θα διοχετεύσουν μέρος του πάθους που κάποτε αφιέρωναν στην πολιτική και την εργασία σε εναλλακτικά κανάλια.
Το μη πολιτικό, όμως, δεν είναι ποτέ απλώς μη πολιτικό. Όπως η οικονομία μας εξαρτάται από «μη οικονομικές» δραστηριότητες για να ευδοκιμήσει — τη σκουριά, τους φυσικούς πόρους — έτσι και τα πολιτικά μας κινήματα εξαρτώνται από «μη πολιτικούς» παράγοντες για να επιτύχουν. Πιο συγκεκριμένα, δεν μπορούμε να έχουμε ισχυρά πολιτικά κινήματα χωρίς πρώτα να οικοδομήσουμε ισχυρούς πολιτισμούς και ισχυρές κοινότητες που θα μπορούν να τα στηρίξουν. Έχω υποστηρίξει αυτή την άποψη σε πρόσφατο κείμενό μου και πιστεύω ότι η Αριστερά αρχίζει να το αναγνωρίζει.
Και εδώ ακριβώς βλέπω μια υπόσχεση στη μετατόπιση του κλίματος της εποχής μας μακριά από την πολιτική όπως ασκείται συνήθως. Επιστρέφοντας στην τέχνη και την κοινότητα, μπορούμε να δημιουργήσουμε τις βασικές συνθήκες που απαιτούνται για τα μετασχηματιστικά πολιτικά κινήματα που μπορούν και πρέπει να επιστρέψουν. Η επιστροφή στην τέχνη και την κοινότητα θα μας βοηθήσει να οικοδομήσουμε τις σχέσεις, να γεννήσουμε τα οράματα και να καλλιεργήσουμε το οικοσύστημα που μπορούν να στηρίξουν πιο ανοιχτά πολιτικές δράσεις από τους απογόνους του Ουάιλντ και του Μόρις. Πάνω απ’ όλα, μπορούν να θρέψουν την αίσθηση αυτενέργειας που χρειαζόμαστε για να αντισταθούμε: όπως έχει δηλώσει η Αλέξις Φρανς, «οι τέχνες είναι μετασχηματιστικές επειδή βοηθούν τους ανθρώπους να δουν τον εαυτό τους και να αγγίξουν τις δικές τους δυνατότητες δημιουργίας». Και τα πολιτικά κινήματα που θα δημιουργήσουν αυτοί οι καλλιτέχνες-ακτιβιστές μπορούν, με τη σειρά τους, να καλλιεργήσουν τις οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες που θα επέτρεπαν στους καλλιτέχνες και στις κοινότητες να ανθίσουν.
Σε αυτή τη στιγμή αβεβαιότητας, όπου η πολιτική εξάντληση και οι πολιτισμικές μετατοπίσεις διαπλέκονται, η αναζωπύρωση της τέχνης και της κοινότητας προσφέρει όχι μόνο παρηγοριά αλλά και ένα θεμέλιο για ανανέωση. Αγκαλιάζοντας τις δύο αυτές τάσεις — τον αισθητισμό και τον συλλογικισμό — που αμφότερες έχουν ισχυρές αντιστοιχίες με τη μεταμοντέρνα εποχή μας, μπορούμε να δημιουργήσουμε χώρους όπου τα άτομα θα βρίσκουν νόημα και έκφραση και όπου οι κοινότητες θα ακμάζουν χάρη στον κοινό σκοπό και τη φροντίδα. Αυτές οι προσπάθειες δεν αποτελούν αντιπερισπασμό από την πολιτική δράση — αποτελούν τις προϋποθέσεις της. Είναι το έδαφος μέσα στο οποίο μπορούν να ριζώσουν μετασχηματιστικά κινήματα, προσφέροντας τις σχέσεις, τη φαντασία και την αίσθηση αυτενέργειας που είναι απαραίτητες για να αμφισβητηθεί η υπάρχουσα τάξη πραγμάτων.
Αν θέλουμε να οικοδομήσουμε κάτι πιο άξιο για ακμαία άτομα και κοινότητες, πρέπει πρώτα να ανάψουμε αυτές τις φωτιές, καλλιεργώντας τις σπίθες της δημιουργικότητας και της αλληλεγγύης που θα φωτίσουν τον δρόμο μπροστά μας. Στην τέχνη και την κοινότητα μπορεί ακόμη να βρούμε τα εργαλεία για να αλλάξουμε τον κόσμο μας.
