https://www.theguardian.com/commentisfree/2023/dec/28/new-romanticism-technology-backlash
Οι πολιτισμικές ανατροπές μπορεί να είναι ένας γρίφος εν εξελίξει. Τάσεις που εκ των υστέρων μοιάζουν αυτονόητες, στο παρόν γίνονται δύσκολα κατανοητές ή δεν γίνονται αντιληπτές καθόλου. Ζούμε σήμερα σε ταραγμένους καιρούς, στο τέλος μιας πανδημίας που σκότωσε εκατομμύρια ανθρώπους και, για ένα διάστημα, αναδιοργάνωσε την ύπαρξη όπως την γνωρίζαμε. Σηματοδότησε, ίσως περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη κρίση των νεότερων χρόνων, μια νέα εποχή: ο κόσμος της δεκαετίας του 2010 αποσπάστηκε οριστικά από τη θέση του.
Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε τι θα ακολουθήσει — όχι μέσα σε τόσους πολέμους και τόση πολιτική αστάθεια, με την άνοδο αυταρχικών ηγετών σε ολόκληρο τον κόσμο και με το ενδεχόμενο μιας δεύτερης θητείας του Ντόναλντ Τραμπ να μοιάζει ολοένα πιο πιθανό. Μέσα σε αυτή την αναταραχή —ή κάτω από την επιφάνειά της— μπορούμε τουλάχιστον να διατυπώσουμε μια υπόθεση: μια αλλαγή έχει ήδη έρθει και θα πρέπει να της δώσουμε ένα όνομα. Μια εξέγερση, συνειδητή και ασυνείδητη ταυτόχρονα, έχει αρχίσει. Συμβαίνει τόσο στο διαδίκτυο όσο και έξω από αυτό — και είναι πιθανό πως κάποτε οι νέοι θα προτιμήσουν να τη διεξαγάγουν στον πραγματικό κόσμο. Με τον δικό της τρόπο, θυμίζει μια μεγάλη αλλαγή που συνέβη πριν από περισσότερους από δύο αιώνες, μέσα από τις στάχτες των Ναπολεόντειων πολέμων.
Ο νέος ρομαντισμός έχει φτάσει, συγκρουόμενος με τον εμπειρισμό που κυριάρχησε για ένα σημαντικό μέρος αυτού του αιώνα και, σε ορισμένες περιπτώσεις, απορρίπτοντάς τον ανοιχτά. Φουντώνει η αντίδραση στην κυριαρχία της τεχνολογίας πάνω στην καθημερινή ζωή, ιδιαίτερα απέναντι στους θεϊκούς, θαρρείς, αλγορίθμους — των οποίων ο πραγματικός υπολογισμός παραμένει ιδιοκτησιακό μυστικό — που κυβερνούν ολόκληρη την ψηφιακή ύπαρξη.
Το περίφημο σύνθημα της φιλελεύθερης Αριστεράς κατά τους πρώτους μήνες της πανδημίας —«εμπιστευτείτε την επιστήμη»— έχει ξεθωριάσει. Η λατρεία των επιστημόνων-γραφειοκρατών, όπως ο Άντονι Φάουτσι, υποχωρεί, όπως υποχωρεί και η ηρωοποίηση των φαρμακευτικών κολοσσών που ανέπτυξαν, με ομοσπονδιακή βοήθεια, τα εμβόλια κατά της Covid.
Η προσέλευση στις εκκλησίες, επί μακρόν βαρόμετρο της αμερικανικής πίστης στο αόρατο, εξακολουθεί να καταρρέει. Στη θέση της, όμως, δεν εμφανίστηκε ο μαχητικός Νέος Αθεϊσμός που είχε επηρεάσει τη δημόσια συζήτηση για ένα διάστημα στη δεκαετία του 2000. Αντίθετα, αυτό που θα μπορούσαμε χαλαρά να ονομάσουμε «πνευματικότητα» —μια προσήλωση στην αστρολογία, τη μαγεία, τη μαγγανεία και το λεγόμενο manifestation, δηλαδή την πεποίθηση ότι μπορείς να κάνεις τα πράγματα πραγματικότητα μέσω της δύναμης της πρόθεσης και της σκέψης— έχει αναδυθεί, ιδιαίτερα μεταξύ των νέων. Παραδόξως, η διαδικτυακή ζωή έχει λειτουργήσει ως καταλύτης αυτής της πνευματικότητας, με έφηβους αποκρυφιστές στο TikTok και influencers του «manifesting» να συγκεντρώνουν ολοένα περισσότερους ακολούθους.
Όπως παρατήρησε πρόσφατα ο συγγραφέας Τεντ Τζόια, όλα αυτά μπορεί να ήταν αναπόφευκτα, δεδομένης της κοινωνικής αναστάτωσης των τελευταίων είκοσι ετών. Την ημέρα των Χριστουγέννων του 2003 δεν υπήρχαν το Facebook, το Instagram, το YouTube, το X (Twitter) ή το TikTok. Η Google ήταν απλώς μια δημοφιλής μηχανή αναζήτησης που ανταγωνιζόταν εταιρείες όπως η Netscape Navigator για μερίδιο αγοράς. Η Amazon δεν είχε ακόμη σαρώσει τους κολοσσούς του λιανικού εμπορίου του 20ού αιώνα. Δεν υπήρχε iPhone· τα κινητά τηλέφωνα δεν ήταν πανταχού παρόντα και μπορούσαν απλώς να πραγματοποιούν κλήσεις και να στέλνουν μηνύματα.
Τότε η διαδικτυακή ζωή ήταν ξεκάθαρα διαχωρισμένη από τον χώρο στον οποίο πραγματικά ζούσε κανείς: κουβέντιαζες με τους φίλους σου, πήγαινες για ψώνια στο εμπορικό κέντρο και συναντιόσουν με άλλους ανθρώπους σε φυσικούς χώρους για να παίξετε βιντεοπαιχνίδια. Το «σερφάρισμα στο διαδίκτυο» ήταν μια ξεχωριστή δραστηριότητα που γινόταν μπροστά σε έναν επιτραπέζιο υπολογιστή. Είχε κάθε μέρα μια σαφή αρχή και ένα σαφές τέλος.
Η ψηφιακή έκρηξη θα άλλαζε για πάντα τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τον κόσμο και αλληλεπιδρούμε μεταξύ μας. Τα τέλη της δεκαετίας του 2000 χαρακτηρίστηκαν από αυτό που ίσως ήταν η τελευταία μεγάλη έκρηξη τεχνολογικής αισιοδοξίας για πολλές δεκαετίες. Το Facebook θεωρήθηκε, εν μέρει, υπεύθυνο για την εκλογή του Μπαράκ Ομπάμα, του πρώτου μαύρου προέδρου των Ηνωμένων Πολιτειών, ενώ τα νέα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και η συνακόλουθη τεχνολογία των smartphones αντιμετωπίζονταν με κάτι που έμοιαζε με μεσσιανικό δέος. Το «μάθε να γράφεις κώδικα» ήταν το σύνθημα της εποχής, ενώ οι θετικές επιστήμες, η τεχνολογία, η μηχανική και τα μαθηματικά (STEM) θεωρούνταν το μοναδικό εισιτήριο για το αμερικανικό όνειρο. Όταν πέθανε ο Στιβ Τζομπς το 2011, ήταν σαν να είχε φύγει από κοντά μας ένας ακόμη Γκάντι, ενώ η ίδια η ύπαρξη της Apple θεωρούνταν ένα αδιαμφισβήτητο καλό.
Η απρόσμενη εκλογή του Τραμπ θα άλλαζε για πάντα τον τρόπο με τον οποίο γινόταν αντιληπτό το Facebook — δεν ήταν πλέον απλώς ένα πεδίο δοκιμής για τη νεαρή φιλελεύθερη πρωτοπορία — και οι άλλες πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης άρχισαν να γίνονται ολοένα πιο τρομακτικοί χώροι για να μεγαλώσει κανείς. Το Instagram κατέστρεψε την εικόνα που είχαν οι άνθρωποι για το σώμα τους, τα smartphones μετέτρεψαν τον σχολικό εκφοβισμό σε μια δραστηριότητα που διαρκούσε όλο το εικοσιτετράωρο και η κατάθλιψη στους εφήβους, ακόμη και πριν από την εμφάνιση της Covid, αυξήθηκε απότομα.
Οι ενήλικες δεν τα πήγαιναν πολύ καλύτερα. Για χιλιάδες χρόνια, οι ώριμοι άνθρωποι γνώριζαν πώς να μένουν μόνοι με τις σκέψεις τους και να αντέχουν την πλήξη. Οι εθιστικές ψυχαγωγίες των smartphones έκαψαν την ικανότητα συγκέντρωσης. Την ίδια στιγμή, η αγορά κατακλύστηκε ξαφνικά από υποαπασχολούμενους αποφοίτους πληροφορικής και διοίκησης επιχειρήσεων. Η άνοδος των επιτοκίων στραγγάλισε την οικονομία των νεοφυών επιχειρήσεων. Δεν θα υπήρχε κάποιο «Uber 2.0».
Τίποτα από όλα αυτά, πλέον, δεν είναι καινούργιο. Καινούργιος όμως είναι αυτός ο ρομαντισμός της δεκαετίας του 2020 — και μπορεί να καθρεφτίζει κάτι που συνέβη πολύ παλαιότερα. Στα πρώτα χρόνια του 19ου αιώνα, ο ορθολογισμός φαινόταν να κυριαρχεί, καθώς οι ραγδαίες τεχνολογικές αλλαγές που έφερε η Βιομηχανική Επανάσταση υπόσχονταν τα δικά τους αλγοριθμικά μοντέλα για την καθημερινή ζωή. Οι μηχανές αντικαθιστούσαν τους παλιούς τεχνίτες και οι εργάτες που παρέμεναν στις δουλειές τους τιμωρούνταν σε όλες τις ώρες που ήταν ξύπνιοι, αναγκασμένοι να πετυχαίνουν στόχους παραγωγικότητας που μια γενιά νωρίτερα θα έμοιαζαν επιστημονική φαντασία. Ο άνθρωπος ως άτομο, με σάρκα και αίμα, δεν είχε αξία μικρότερη ποτέ άλλοτε, τώρα που θαύματα όπως η εκκοκκιστική μηχανή και η ατμομηχανή με καύσιμο τον άνθρακα μπορούσαν να επιτελέσουν τόσα πολλά.
Ο Ρομαντισμός ήταν η μεγάλη, αιματηρή κραυγή εναντίον όλων αυτών. Οι Λουδίτες ξεκίνησαν καίγοντας εργοστάσια ολοσχερώς. Οι καλλιτέχνες κήρυξαν τον πόλεμο στις αρχές του Διαφωτισμού που, όπως φαινόταν, είχαν γεννήσει τη νέα βιομηχανική αγγαρεία. Ο *Φρανκενστάιν* της Μέρι Σέλεϊ αποτέλεσε μια τρομακτική απάντηση σε εκείνους που πίστευαν ότι η επιστήμη μπορούσε να προσφέρει μόνο άφθονα αγαθά. Ο Μπετόβεν εξαπέλυσε ριζοσπαστικές συμφωνίες, με μια έκταση και μια συναισθηματική ένταση που δεν είχαν γνωρίσει ποτέ άλλοτε οι δυτικές μουσικές. Η Αγγλίδα μυθιστοριογράφος Αν Ράντκλιφ έγραψε μια προφητική υπεράσπιση του τρόμου ως λογοτεχνικού μέσου, καθώς το Γοτθικό —το σκοτάδι που καταπίνει το φως— επέστρεφε θριαμβευτικά στη μόδα.
Οι ποιητές και οι ζωγράφοι, οι influencers της εποχής τους, μαστίγωναν τους παλιούς θεούς της λογικής και της ευπρέπειας. Ήταν ο Γουίλιαμ Γουόρντσγουορθ και ο Σάμιουελ Τέιλορ Κόλεριτζ, που με τις *Λυρικές Μπαλάντες* εξαπέλυαν επίθεση στις βρετανικές πολιτιστικές ελίτ, καθώς και ο Πέρσι Μπις Σέλεϊ και ο λόρδος Μπάιρον, που μέσα στην ποίησή τους εκτοξεύονταν από τη βαθιά έκσταση στη δειλινή θλίψη. Ο Γουίλιαμ Μπλέικ, πολιορκημένος από οράματα δέντρων που έλαμπαν από αγγέλους, πίστευε ότι η φαντασία ήταν το ζωτικότερο στοιχείο της ανθρώπινης ύπαρξης και έγινε ο προάγγελος γενεών μεταφυσικών εξεγερμένων και επαναστατών. Ο Ραλφ Γουόλντο Έμερσον μιλούσε για το αόρατο μάτι και την υπερψυχή.
Δεν ήταν όλοι οι παλιοί ρομαντικοί αντίθετοι στην ιουδαιοχριστιανική θρησκεία. Ωστόσο, όπως και οι νέοι της εποχής μας, έλκονταν από πνευματικές σφαίρες που λειτουργούσαν πολύ πέρα από τις βιβλικές διδασκαλίες ή τις ορθολογιστικές αρχές. Ήταν βαθιά επιφυλακτικοί απέναντι στην εισβολή της τεχνολογίας στο ανθρώπινο πνεύμα. Τελικά, φοβούνταν ένα απάνθρωπο μέλλον — και γι’ αυτό εξεγείρονταν. Οι σημερινοί ρομαντικοί, ακόμη στα πρώτα τους βήματα, αισθάνονται κάτι παρόμοιο. Γιατί αλλιώς, σε μια τόσο αλγοριθμική και πνιγμένη στα δεδομένα εποχή —όπου τόσο μεγάλο μέρος της ύπαρξης μπορεί να ποσοτικοποιηθεί και να γίνει γνωστό— θα είχε ξαφνικά η μαγεία τόσο μεγάλη επιρροή;
Η μεγαλύτερη ελπίδα του νέου ρομαντισμού είναι, κατά κάποιον τρόπο, η τέχνη — και όχι η κυριαρχία των ψηφιακών τσαρλατάνων που υπόσχονται ότι όλα τα πλούτη της ζωής βρίσκονται στο χέρι μας, αρκεί να οραματιστούμε αρκετά έντονα ή να προφέρουμε το σωστό ξόρκι. Το να αγκαλιάζεις το παραφυσικό ή να πιστεύεις ολόψυχα ότι η θέση των άστρων μπορεί να καθορίζει την προσωπικότητα μπορεί να είναι αθώα διασκέδαση — μέχρις ότου οι αυταπάτες καταλάβουν ολόκληρη τη ζωή και έρθει η απελπισία όταν, αναπόφευκτα, δεν εκπληρώσουν την υπόσχεσή τους.
Η ανορθολογικότητα από μόνη της δεν αποτελεί αρετή, και ορισμένοι από τους ρομαντικούς του 19ου και του 21ου αιώνα υποκύπτουν στα ίδια παλιά σκουπίδια: στη μαγεία ως δήθεν μοναδικό δίαυλο προς την υπέρβαση. Το ότι αυτός ο πνευματισμός εξαπλώθηκε μαζί με την τεχνολογία αποτελεί μια ειρωνεία αντάξια της εποχής.
Υπάρχει, ωστόσο, λογική μέσα στην αντι-λογική. Η επιστήμη είναι επιστήμη, όχι θρησκεία, αλλά για πολλούς μήνες του 2020 και του 2021 αντιμετωπίστηκε σαν θρησκεία, ακόμη και όταν οι επιστήμονες απέτυχαν, σε αρκετές εντυπωσιακές περιπτώσεις, να εξηγήσουν και να προβλέψουν επαρκώς τον ιό που βρισκόταν ανάμεσά μας. Οι μάσκες ήταν άχρηστες, αναποτελεσματικές —μέχρι που δεν ήταν. Τα εμβόλια ήταν μια θαυματουργή θεραπεία που μπορούσε να σταματήσει αμέσως τη μετάδοση της Covid —μέχρι που ο ιός συνέχισε να κυκλοφορεί. Ο Φάουτσι ήταν ένας ήρωας-είδωλο, ο οποίος παρ’ όλα αυτά έγινε το πρόσωπο μιας χαοτικής αμερικανικής αντιμετώπισης της πανδημίας, καθώς ο μύθος γύρω από το πρόσωπό του διογκωνόταν μαζί με τον αριθμό των νεκρών της χώρας.
Η εμπιστοσύνη στην επιστήμη δεν κατέρρευσε την ίδια στιγμή με την εμπιστοσύνη στους τεχνολογικούς κολοσσούς, όμως δεν είναι και τόσο διαφορετικά πράγματα όταν τα εξετάσουμε υπό το πρίσμα της υπερβολής γύρω από την πρόοδο. Οι νέοι ρομαντικοί αναρωτιούνται: τι καλό μας έκανε τελικά όλο αυτό; Άξιζαν οι υπερσύγχρονες συσκευές GPS, οι κάμερες και οι συσκευές βίντεο; Είναι πολύ νωρίς για να προβλέψουμε μια αναβίωση των Λουδιτών, όμως έχει ήδη υπάρξει τουλάχιστον μία δημοσιογραφική αναφορά για μια ομάδα εφήβων που εγκατέλειψαν εντελώς τα smartphones, επειδή «τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και τα τηλέφωνα δεν είναι η πραγματική ζωή».
Η επιστήμη έφερε αυτές τις επαναστάσεις· η επιστήμη συμπύκνωσε υπολογιστική ισχύ που κάποτε ήταν αδιανόητη σε μία και μόνη συσκευή που χωρά στην παλάμη. Τώρα η επιστήμη υπόσχεται ένα μεγάλο άλμα προς τα εμπρός με την τεχνητή νοημοσύνη, η οποία μοιάζει αποφασισμένη να αντικαταστήσει ακόμη και τις ίδιες τις τέχνες — οι μηχανές θα δημιουργούν πλέον μέτρια τέχνη, μουσική, λογοτεχνία, ακόμη και δημοσιογραφία γεμάτη πραγματολογικά λάθη.
Η περίοδος της διασκέδασης έχει περάσει. Η σύγχρονη δημιουργική τάξη, ήδη αρκετά καταπονημένη και βομβαρδισμένη επί δύο δεκαετίες από την ψηφιακή τεχνολογία, η οποία έχει κάνει τη μουσική, την τηλεόραση και τον κινηματογράφο δραματικά φθηνότερα, είναι έτοιμη για μάχη — όπως απέδειξαν οι επιτυχημένες απεργίες των σεναριογράφων και των ηθοποιών νωρίτερα μέσα στη χρονιά. Νεότερες πλατφόρμες συγγραφής, όπως το Substack, υπόσχονται έναν τρόπο επικοινωνίας χωρίς αλγοριθμική διαμεσολάβηση, όπου το υπέροχα ατημέλητο και παράξενο βρίσκει νέους αναγνώστες. Όπως είναι φυσικό, σύμφωνα με τη ρομαντική παράδοση, το Substack ανυψώνει το άτομο.
Προς το παρόν, η αδηφάγα τεχνολογία εξακολουθεί να απολαμβάνει μαζική αποδοχή. Τα smartphones είναι πανταχού παρόντα. Το Facebook, η Apple, η Amazon και η Google είναι ηγεμονικές δυνάμεις. Ο Μαρκ Ζάκερμπεργκ σμιλεύει το φαραωνικό συγκρότημά του στη Χαβάη. Αυτός και οι όμοιοί του κατέχουν το παρόν. Το αν θα κατέχουν για πάντα και το μέλλον δεν είναι πλέον ξεκάθαρο. Η αλλαγή των γενεών είναι σκληρή για όσους βρίσκονται στην κορυφή. Και ο ρομαντισμός δεν πρόκειται να μείνει ακίνητος· υπόσχεται, τουλάχιστον, μια άγρια και ασταθή φλόγα. Τι θα κάψει αυτή η φλόγα μένει να το δούμε.
— Ο Ρος Μπάρκαν είναι συγγραφέας με έδρα τη Νέα Υόρκη.
