https://lost-in-history.com/the-medieval-dancing-plague-of-st-vitus-dance/
Πριν από πεντακόσια χρόνια, ένα ζεστό καλοκαίρι του Ιουλίου, στη γαλλική πόλη του Στρασβούργου, οι κάτοικοί της κυριεύτηκαν από μια παράξενη μανία. Εκατοντάδες πολίτες ένιωθαν μια ακατανίκητη ανάγκη να χορεύουν ανεξέλεγκτα στους δρόμους, χωρίς κανέναν προφανή λόγο. Αυτός ο συλλογικός «πυρετός του χορού» διήρκεσε για ΕΒΔΟΜΑΔΕΣ. Μέχρι που οι άνθρωποι κατέρρεαν από εξάντληση, έχαναν τις αισθήσεις τους ή, σε ορισμένες περιπτώσεις, πέθαιναν. Μόνο η μεταφορά των θυμάτων στο κοντινό προσκύνημα, στο σπήλαιο του Αγίου Βίτου, φαίνεται πως κατάφερε τελικά να σταματήσει το φαινόμενο. Αυτό το παράξενο γεγονός έγινε γνωστό ως Πανούκλα του Χορού ή Χορεία του Αγίου Βίτου. Παραμένει ένα αινιγματικό και μυστηριώδες επεισόδιο της ευρωπαϊκής ιστορίας. Τι ήταν, όμως, αυτό που το προκάλεσε;
Όλα άρχισαν στις 14 Ιουλίου 1518. Το Στρασβούργο, που τότε αποτελούσε τμήμα της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας (σήμερα ανήκει στη Γαλλία), βρίσκεται σε γραφική τοποθεσία στις όχθες του Ρήνου. Μια γυναίκα, η Φράου Τρόφεα, βγήκε από το σπίτι της, κατέβηκε στον δρόμο και ξαφνικά άρχισε να χορεύει. Δεν επρόκειτο για κάποιον επίσημο χορό της αυλής ούτε καν για έναν απλό παραδοσιακό χορό. Στριφογύριζε, συστρεφόταν και χοροπηδούσε, όλα αυτά χωρίς μουσική. Αρχικά, οι περαστικοί θεώρησαν το θέαμα διασκεδαστικό ή, τουλάχιστον, περίεργο, ενώ κάποιοι άλλοι κουνούσαν το κεφάλι τους αποδοκιμαστικά. Κάλεσαν τον σύζυγό της, τον κύριο Τρόφεα, αλλά ούτε εκείνος κατάφερε να την κάνει να σταματήσει.
Σιγά σιγά, οι γείτονες συνειδητοποίησαν πως αυτή η γυναίκα δεν ήθελε ή δεν μπορούσε να σταματήσει. Συνέχισε να χορεύει όλη μέρα, μέχρι που κατέρρευσε από την εξάντληση. Έπειτα, όμως, αφού ξεκουράστηκε για λίγο πάνω στα ζεστά λιθόστρωτα, σηκώθηκε και ξανάρχισε τον ξέφρενο χορό της. Όταν τη ρωτούσαν γιατί χορεύει, η Φράου Τρόφεα δεν τους κοιτούσε στα μάτια και δεν απαντούσε.
Την τρίτη ημέρα, είχε συγκεντρωθεί πλήθος θεατών.
Έμποροι, αχθοφόροι, προσκυνητές, καλόγριες και παιδιά παρακολουθούσαν όλοι αυτό το παράξενο θέαμα. Ο σαστισμένος σύζυγός της αναγκαζόταν να της ρίχνει νερό στον λαιμό, για να μπορέσει να πιει. Εκείνη συνέχισε να χορεύει για σχεδόν μία εβδομάδα, με τα πόδια της πλέον πρησμένα, κάνοντας πότε πότε διαλείμματα μόνο όταν την κατέβαλλε η εξάντληση. Έξι ημέρες αργότερα, η Φράου Τρόφεα εξακολουθούσε να χορεύει ασταμάτητα! Δεν είχε φάει και είχε κοιμηθεί ελάχιστα.
Μέρα ή νύχτα, με βροχή ή λιακάδα, δεν έμοιαζε να μπορεί να σταματήσει τον χορό.
Σε αυτό το σημείο, οι καχύποπτοι ιερείς του Στρασβούργου είχαν πειστεί πως ήταν καταραμένη. Έστειλαν εκείνη και τον σύζυγό της με μια άμαξα, σε απόσταση περίπου 48 χιλιομέτρων, στα βουνά, προς το Σαβέρν. Εκεί ήλπιζαν πως θα θεραπευόταν στο σπηλαιώδες προσκύνημα του Αγίου Βίτου. Πίστευαν πως εκείνος την είχε καταραστεί, καθώς ο Άγιος Βίτος ήταν ο προστάτης άγιος των χορευτών.
Και τότε… ορισμένοι από εκείνους που είχαν παρακολουθήσει τον παράξενο, ανεξέλεγκτο χορό της άρχισαν κι αυτοί να χορεύουν. Όπως κι εκείνη, δεν μπορούσαν να εξηγήσουν τη συμπεριφορά τους. Χόρευαν σαν να τους εξανάγκαζε κάποια αόρατη δύναμη, κουνώντας τα άκρα τους προς κάθε κατεύθυνση. Μέσα σε μία εβδομάδα, 34 άνθρωποι στο Στρασβούργο είχαν προσβληθεί από το φαινόμενο και χόρευαν στους δρόμους. Η Πανούκλα του Χορού εξαπλώθηκε γρήγορα σε ολόκληρη την πόλη, πλήττοντας ανθρώπους από κάθε κοινωνική τάξη. Άνδρες και γυναίκες, νέοι και ηλικιωμένοι, πλούσιοι και φτωχοί — όλοι κυριεύονταν από την ανεξέλεγκτη παρόρμηση να χορεύουν.
Τα ακριβή συμπτώματα της Πανούκλας του Χορού διέφεραν από άνθρωπο σε άνθρωπο. Κάποιοι χορευτές έτρεχαν σάλια, άλλοι ούρλιαζαν, ενώ άλλοι γελούσαν ανεξέλεγκτα. Ορισμένοι χόρευαν μόνοι τους, ενώ άλλοι σχημάτιζαν ομάδες και χόρευαν σε συστάδες. Τα πόδια των χορευτών τελικά μάτωναν από την υπερβολική καταπόνηση. Τα παπούτσια τους καταστρέφονταν εντελώς. Ο χορός δεν περιοριζόταν στις ώρες της ημέρας, αλλά συνεχιζόταν και τη νύχτα.
Τότε ήταν που ο φόβος και η ανησυχία άρχισαν να εξαπλώνονται στο Στρασβούργο.
Ο Άγιος Βίτος, προστάτης των χορευτών
Όσο περισσότεροι κάτοικοι προσβάλλονταν από το φαινόμενο, τόσο περισσότερο απελπιζόταν το δημοτικό συμβούλιο. Ο κλήρος επέμενε πως επρόκειτο για έργο του εκδικητικού Αγίου Βίτου. Η συντεχνία των γιατρών, από την άλλη, αποφάνθηκε πως ο χορός ήταν ασθένεια που προκαλούνταν από «υπερθερμασμένο αίμα». Ελπίζοντας πως θα εξαντλούσαν τους χορευτές, οι δημοτικοί άρχοντες έστησαν μια εξέδρα στην πλατεία της πόλης και στην αγορά των σιτηρών, και προσέλαβαν μουσικούς για να παίξουν. Η θεωρία τους ήταν πως οι χορευτές θα θεραπεύονταν αν χόρευαν μέχρι να τους περάσει. Έτσι, σύντομα, οι ήχοι από λαούτα, βιολιά, αυλούς, κόρνα και τύμπανα γέμισαν τους δρόμους.
Το αποτέλεσμα ήταν καταστροφικό. Η μουσική έκανε ακόμη περισσότερους κατοίκους να ενωθούν ανεξέλεγκτα με τους παραληρηματικούς χορευτές! Κάποιοι από τους θεατές πρέπει να διέκριναν κάτι συναρπαστικό σε εκείνον τον ξέφρενο χορό, κάτι που τους παρέσυρε σε μια παρόμοια μανία.
Όταν έφτασε ο Αύγουστος, οι χορευτές είχαν φτάσει τους 400, χωρίς να διαφαίνεται τέλος. Καθώς ο καυτός καλοκαιρινός ήλιος έκαιγε τα ιδρωμένα πρόσωπά τους, συνέχιζαν να αναπηδούν από το ένα πόδι στο άλλο, να στριφογυρίζουν, να ανεμίζουν τα χέρια τους και να κραυγάζουν δυνατά. Τα μάτια τους ήταν θολά και απλανή. Αίμα έσταζε από τα πρησμένα πόδια τους μέσα στις δερμάτινες μπότες και τα παπούτσια τους.
Δεκάδες άρχισαν πλέον να καταρρέουν ο ένας μετά τον άλλο, νικημένοι από την εξάντληση. Οι πιο τυχεροί έχαναν απλώς τις αισθήσεις τους. Πολλοί κυριολεκτικά χόρευαν μέχρι θανάτου, πεθαίνοντας από καρδιακές προσβολές. Στην κορύφωση του φαινομένου, ορισμένες πηγές υποστηρίζουν ότι ο χορός προκαλούσε έως και 15 θανάτους την ημέρα.
Το δημοτικό συμβούλιο διέταξε να διαλυθούν οι εξέδρες. Στη συνέχεια, απαγόρευσε κάθε χορό και μουσική στην πόλη για το υπόλοιπο καλοκαίρι. Τελικά, οι άρχοντες συμφώνησαν με τον κλήρο. Διέταξαν να μεταφερθούν οι σοβαρότερα προσβεβλημένοι με άμαξες, για το τριήμερο ταξίδι προς το σπηλαιώδες προσκύνημα του Αγίου Βίτου.
Η Φράου Τρόφεα βρισκόταν ακόμη στο προσκύνημα και, όπως φαινόταν, είχε θεραπευτεί!
Στο σπήλαιο, οι ιερείς τοποθέτησαν τους σπασμωδικά κινούμενους χορευτές μπροστά σε ένα ξύλινο ομοίωμα του Αγίου Βίτου. Τους φόρεσαν κόκκινα παπούτσια, τους ράντισαν με αγιασμό και σχημάτισαν στα κεφάλια τους σταυρούς με καθαγιασμένο λάδι. Το τελετουργικό, που τελούνταν σε ένα σκοτεινό σπήλαιο, πυκνό από λιβάνι και τις αργές, μονότονες λατινικές προσευχές, είχε το επιθυμητό αποτέλεσμα: ο χορός σταματούσε.
Το σπηλαιώδες προσκύνημα του Αγίου Βίτου στο Σαβέρν.
Όταν η είδηση έφτασε στο Στρασβούργο, όλο και περισσότεροι άνθρωποι στέλνονταν στο Σαβέρν για να λάβουν τη «συγχώρεση» του Αγίου Βίτου. Μέσα σε μία εβδομάδα, η ροή των ταλαιπωρημένων προσκυνητών ολοκληρώθηκε. Η Πανούκλα του Χορού είχε διαρκέσει περισσότερο από έναν μήνα, από τα μέσα Ιουλίου έως τα τέλη Αυγούστου.
Όταν συνέρχονταν, ορισμένοι χορευτές έλεγαν πως θεραπεύτηκαν χάρη στους ψαλμούς, ενώ άλλοι υποστήριζαν πως επρόκειτο για την κατάρα του Αγίου Βίτου. Η Πανούκλα του Χορού δεν περιορίστηκε στο Στρασβούργο, αλλά εξαπλώθηκε και σε άλλες πόλεις, μεταξύ των οποίων η Βασιλεία και η Φρανκφούρτη. Σε ορισμένα μέρη διήρκεσε αρκετούς μήνες, ενώ σε άλλα υποχώρησε γρήγορα. Οι ιστορικοί εκτιμούν ότι ο συνολικός αριθμός των χορευτών ανήλθε σε χιλιάδες. Ο τελικός αριθμός των νεκρών πιθανότατα έφτασε τις εκατοντάδες.
Το Στρασβούργο δεν ήταν η πρώτη πόλη που έζησε μια «Πανούκλα του Χορού» στη μεσαιωνική Ευρώπη. Περισσότερα από δέκα τέτοια περιστατικά είχαν ξεσπάσει κατά μήκος του Ρήνου. Το 1237, μια ομάδα παιδιών από την Ερφούρτη χόρεψε επί 20 χιλιόμετρα μέχρι τη γειτονική πόλη, προτού καταρρεύσει από εξάντληση. Το 1374, χιλιάδες χωρικοί κατά μήκος του Ρήνου υπέκυψαν σε μια μανία χορού, ουρλιάζοντας από αγωνία καθώς ο πόνος γινόταν εντονότερος. Μέχρι και τον 15ο αιώνα, καλόγριες από διαφορετικά μοναστήρια ανέβαιναν σε δέντρα και νιαούριζαν σαν γάτες! Επειδή τα περιστατικά αυτά αφορούσαν λιγότερους ανθρώπους από εκείνο του Στρασβούργου, οι άνθρωποι της εποχής τα ερμήνευαν ως δαιμονική κατοχή ή θεϊκή τιμωρία.
Στα 500 χρόνια που μεσολάβησαν, έχουν διατυπωθεί πολλές θεωρίες για την εξήγηση του φαινομένου.
Μόλις οκτώ χρόνια αργότερα, ο διάσημος γιατρός Παράκελσος επισκέφθηκε το Στρασβούργο. Ερεύνησε αυτό που αποκάλεσε χορεομανία και έγραψε μια πραγματεία με τίτλο «Οι ασθένειες που στερούν από τον άνθρωπο τη λογική του». Γνωστός κυρίως για το πρωτοποριακό έργο του στη φαρμακευτική χημεία, ο Παράκελσος υποστήριξε ότι οι λεγόμενες «φλέβες του γέλιου» ενός ανθρώπου μπορούσαν να προκαλέσουν ένα έντονο αίσθημα γαργαλητού. Αυτό θόλωνε την κρίση και προκαλούσε ακραίες κινήσεις, μέχρι που τελικά καταλάγιαζε το «παραληρηματικό αίμα».
Οι φτωχοί του Στρασβούργου ίσως ήταν ήδη ευάλωτοι σε μια επιδημία υστερικού χορού. Είχαν προηγηθεί αλλεπάλληλες κακές σοδειές, με αποτέλεσμα να εκτοξευθούν οι τιμές των σιτηρών, ενώ υπήρχε πολιτική αστάθεια και είχαν ξεσπάσει επιδημίες σύφιλης και λέπρας. Όλο αυτό το άγχος θα μπορούσε να είχε εκδηλωθεί με τη μορφή υστερικού χορού. Γιατί; Επειδή οι κάτοικοι πίστευαν ότι κάτι τέτοιο μπορούσε να συμβεί — αυτή είναι η δύναμη του καταναγκασμού. Οι άνθρωποι ήταν επιρρεπείς στην υποβολή και η ακλόνητη πίστη στην κατάρα του Αγίου Βίτου αρκούσε για να πυροδοτήσει το φαινόμενο.
Τα θύματα της Πανούκλας του Χορού οδηγούνται στο προσκύνημα του Αγίου Βίτου. 1518
Στο γνωστό παραμύθι του Χανς Κρίστιαν Άντερσεν, Τα Κόκκινα Παπούτσια, ένα καταραμένο ζευγάρι πανέμορφων, κατακόκκινων δερμάτινων παπουτσιών καταδικάζει την ιδιοκτήτριά του να χορεύει ως τιμωρία για τη ματαιοδοξία της. Η ιστορία περιπλέκεται τόσο πολύ, ώστε τελικά η κοπέλα αναζητά έναν δήμιο για να της κόψει τα ίδια της τα πόδια!
Μια ακόμη συνηθισμένη θεωρία της εποχής ήταν ο ταραντισμός, ο οποίος θεωρούνταν ότι προκαλούνταν από το δάγκωμα μιας μεγάλης αράχνης-λύκου ταραντούλας. Τα συμπτώματά του περιλάμβαναν σπασμούς, εφίδρωση και μια ξέφρενη επιθυμία για κίνηση. Και η θεραπεία του ταραντισμού, όπως λεγόταν, ήταν… το μαντέψατε: μουσική και χορός.
Μερικές σύγχρονες θεωρίες…
Σύγχρονοι ιστορικοί έχουν υποστηρίξει ότι οι επιδημίες χορού μπορεί να οφείλονταν στην εργοτίνη, έναν μύκητα που αλλοιώνει την αντίληψη και αναπτύσσεται στη βρεγμένη σίκαλη. Όταν το μολυσμένο σιτάρι αλεθόταν κατά λάθος και χρησιμοποιούνταν για την παρασκευή ψωμιού, η κατανάλωσή του μπορούσε να προκαλέσει συσπάσεις, τινάγματα των άκρων ΚΑΙ παραισθήσεις παρόμοιες με εκείνες που προκαλεί το LSD. Η εργοτίνωση ήταν συνηθισμένη στην Ευρώπη τον 16ο αιώνα. Ωστόσο, παρότι η εργοτίνη μπορεί να προκαλέσει σπασμούς, περιορίζει επίσης την κυκλοφορία του αίματος στα άκρα. Ένας άνθρωπος που θα είχε δηλητηριαστεί από αυτήν πιθανότατα θα πέθαινε και ΔΕΝ θα μπορούσε να χορεύει επί ημέρες.
Ορισμένοι χαρακτηρίζουν τη χορεομανία «ψυχική επιδημία», παρόμοια με άλλα φαινόμενα σε διάφορα μέρη του κόσμου, τα οποία περιλαμβάνουν ακούσιο γέλιο ή λιποθυμίες. Οι ψυχολόγοι υποστήριξαν ότι ανήκει σε μια κατηγορία που ονομάζεται μαζικές ψυχογενείς ασθένειες. Αυτή η μαζική υστερία είναι μια κατάσταση κατά την οποία μια ομάδα ανθρώπων μοιράζεται την ίδια παραληρηματική πεποίθηση ή το ίδιο άγχος. Η θεωρία υποδηλώνει ότι οι χορευτές παρασύρθηκαν σε ένα είδος έκστασης και ότι η ξέφρενη συμπεριφορά τους ήταν αποτέλεσμα της συλλογικής τους πεποίθησης ότι έπρεπε να χορεύουν.
Πρόκειται, λοιπόν, για ένα είδος ψυχικής μετάδοσης, παρόμοιο με την επιδημία γέλιου που σάρωσε την Τανζανία μόλις το 1963. Όταν δύο κορίτσια σε ένα τοπικό ιεραποστολικό σχολείο άρχισαν να γελούν χαχανίζοντας, οι φίλες τους τις μιμήθηκαν, μέχρι που τα δύο τρίτα των μαθητών γελούσαν και έκλαιγαν ανεξέλεγκτα. Όταν επέστρεψαν στα σπίτια τους, τα παιδιά «μόλυναν» τις οικογένειές τους και σύντομα ολόκληρα χωριά παραδόθηκαν σε υστερικές κρίσεις. Οι γιατροί κατέγραψαν αρκετές εκατοντάδες περιστατικά, με μέση διάρκεια μία εβδομάδα. Η επιδημία διήρκεσε 18 μήνες.
Σε διάφορους εθνοτικούς πολιτισμούς, οι άνθρωποι εισέρχονται σκόπιμα σε κατάσταση έκστασης κατά τη διάρκεια τελετουργιών. Είναι γνωστό ότι, όταν βρίσκονται σε έκσταση, η αντίληψή τους για τον πόνο περιορίζεται. Φυσικά, οι Πανούκλες του Χορού έχουν και ένα σύγχρονο αντίστοιχο: τα ρέιβ πάρτι. Εκεί, συχνά με τη βοήθεια αλκοόλ και κάποιων πολύχρωμων χαπιών, οι συμμετέχοντες χορεύουν επί ημέρες, με ελάχιστα διαλείμματα, χωρίς αρκετό φαγητό ή ύπνο.
Η Πανούκλα του Χορού παραμένει ένα από τα πιο αινιγματικά επεισόδια της ευρωπαϊκής ιστορίας. Εξακολουθεί να συναρπάζει τόσο τους επιστήμονες όσο και τους καλλιτέχνες. Η ιστορία μάς κάνει να σταθούμε και να αναλογιστούμε: πώς μια μοναχική μορφή μπορεί να πυροδοτήσει ένα μαζικό φαινόμενο — σε αυτή την περίπτωση, έναν χορό τόσο απορροφητικό, ώστε να υπερβαίνει τόσο τη θέληση όσο και τις σωματικές δυνατότητες του ανθρώπου.
Το πρόβλημα με τις μαζικές ψυχογενείς ασθένειες είναι ότι δεν υπάρχει τρόπος να προβλέψουμε πότε θα εμφανιστούν. Τα αίτιά τους παραμένουν μυστηριώδη. Η Πανούκλα του Χορού αποτελεί ένα ισχυρό παράδειγμα του πώς ένας ολόκληρος λαός μπορεί να παρασυρθεί από μια κοινή παραληρηματική πεποίθηση, αγωνία ή φόβο, και του πώς μια τέτοια μαζική υστερία μπορεί να οδηγήσει σε τραγικές συνέπειες, ακόμη και σήμερα.
Υπάρχει κάτι εγγενώς ανησυχητικό στην ξαφνική κατάρρευση του κοινωνικού ιστού, όταν αυτός αντικαθίσταται από ανεξήγητες συλλογικές συμπεριφορές που οδηγούν τελικά στο χάος. Η Χορεία του Αγίου Βίτου μάς υπενθυμίζει πόσο εύθραυστη είναι η ίδια μας η κοινωνία και πόσο ισχυρές μπορούν να γίνουν οι κοινές παραληρηματικές πεποιθήσεις. Αρκεί να αναλογιστεί κανείς τη ναζιστική Γερμανία ή τη σφαγή του Τζόουνσταουν, για να αντιληφθεί την απειλητική δύναμη της μαζικής υστερίας.
